Sevgili Faruk;

bende Babanıza uzun ömürler diliyorum.

Baba kelimesi Lazca'da Eba olarak da kullanılabiliyor.

Bu kelime çok fazla bilinmediği daha doğrusu kullanılmadığı için Lazca'da karşılığı yokmuş gibi biliniyor.

Tekrar Babanıza sağlıklı ömürler diliyorum.

BABA
Nedendir bilinmez ya da ben bilmiyorum BABA nın lazcası yoktur ama annenin lazcası vardır.Ne de güzel söylenir ama B A B A.Benim de babama vardır herkesin gibi benim babam yaşıyor ve Allah daha uzun ömür verir inşallah.
Babam kışları İzmit'te yazları ise köyde yaşar.Kışın uci elemiçvams ''memleketiş bidaşkule haşo pare heşo pare'' çe babaçkimi mu vare nako ibadi varidişumeyi ama ona sorsanız 18 hadi bilemediniz 35 yaşında.Yine bu kış oturuyoruz bu yaz hani her mevsim dikilebilen saksılı meyva ağaçlarından dikeceğim diye başladı ve ekledi şundan 3 tane bundan 2 tane derken abartmıyorum tam 39 adet meyva fidesi listesi elime tutuşturdu.
Eh peki baba gittiğinde işçi tut kuyularını kazıttır hazırlat ben gönderirim.Baba do nana okiklemez doğru noğaşe hekşen sideyişe e ho dontğoyapudoren ama muço? jur sira çayepuna dozkudoyen eh bu da güzel ama jur sira çayluğiz irgen irgen do 10 hadi 15 meyva irgen uçkinki sanki Konya ovasiyen na giğun 3 dönüm çayluği.Baktı İzmit hesabı Sidereye uymadı ''evlat sen 15 tane gönder'' muşi 15 ben çoktan 39 sipariş vermiştim.Helalita uğutaz dikebileceğini dik diekemediğini kolu komşuya ver dedim(Bu arada duyurulur fidan lazım olan babama müracaat etsin bila bedel dir)buradan sevgili babama babalar günü hediyem olsun.Si koromt B A B A

Hasan Helimişi
(1907 - 1976)
Laz dilini yaşatmak için destek veren insanlardan biri idi Hasan Helimişi. Fakat 1994 yılına kadar onun adını Türkiyeli Lazlar hiç bilmiyordu. İlk kez adı “Ogni” isimli kültürel dergide duyuldu. Böylelikle Türkiyeli Lazlar onun adını öğrendi. Gürcüstan’da yaşayan Lazlar Hasan Helimişi’yi iyi tanıyorlardı. Onlar Gürcüstan’a giden Lazlara bazı materyaller verdiler. Böylece Türkiye’de de Hasan Helimişi’nin yaşamı ve davası duyuldu. Hasan Helimişi Laz dilini ve Lazlığı seviyordu, bu anlayışla ressam, şair ve yazar olarak Lazların tarihi ve kültüründen haber veren çalışmalar yaptı.

Hasan Helimişi 1907 yılında Hopa’da doğdu. Zengin bir ailenin çocuğu idi. Fakat 1900 li yıllar emperyalist iki savaşla geçeceği için, Hasan da bu savaşların sıkıntısını yaşayacaktı. 7 yaşında Hasan, Hopa’dan Çarşamba’ya muhacirlik görecekti. 1920 li yıllar, yeni düşünceler ve ümitlerin dönemi idi. Hasan’ın da sosyalist fikirleri oldu. Bilindiği kadar, yeraltında olan Türkiye Komünist Partisi üyelerinden oldu ve bu partinin Lazona masasında görev aldı.

1932 yılında Sovyet ülkesine gitti. Eski adıyla St. Petersburg yani Leningrad’ta bulunan Küçük Halklar Kursuna gitti. Orada bir komünist için gerekli dersleri okudu. Tramvay kazasında sağ bacağını kaybetti. Bu onun ilk felaketi idi. Batum’a döndü. Sonra Sovyet devletinin aykırı politikaları yüzünden çok kötü haller yaşadı. 1938 yılında yakaladılar ve sürgüne gönderdiler. Üç buçuk yıl kadar sürgünde türlü türlü dertler çekti. Sürgünden sonra Batum’a döndü fakat sahip olduğu bütün insanlar ve eşyalar ortadan kaybolmuştu; eşi, evi, çalışmaları ve eşyaları. Bu onun ikinci felaketi idi.

Evlenen Hasan Helimişi’nin iki oğlu oldu. Fakat 1949 yılında çoluk-çocuğunu aldılar ve Sibirya’ya Tomskhiri’de Vasiugani isimli bölgeye sürdüler. Orada zor bir yaşam sürdükten sonra Batum’a geri döndüler. Yine kimsesi ve bir şeyi kalmamıştı onun. 30 yaşına kadar, Sovyet vatanında yaşayan Hasan Helimişi’nin hiçbir şeyi yoktu. Helimişi yazar idi fakat altında yazacak bir çatısı bile yoktu. Ondan sonra Tiflis’ e giden Helimişi, üniversitede öğrencilere Türkçe öğretmeye başladı. Barınması için orada bir oda tahsis ettiler. Kendisi sosyalistti fakat Sovyet tarzı sistemin yalanlarını görünce, üniversitede öğretmenliği bıraktı. Elinde çekiç tutarak emeğiyle yaşamak için ayakkabıcılık yapmaya başladı.

Helimişi çok sağlam yürekli bir şair idi. Lazların yaşadığı köylerde yapılan imeceleri canlandıran Lazca sosyalist şiirler yazdı. Onları kendi sesiyle kasede okudu. Şarkılarını okuyan ve albümler çıkaran bazı Türkiyeli şarkıcılar onun sayesinde ünlü ve zengin oldular. Helimişi, “Sazsız Aşık” ismiyle Türkçe rubailer yazmıştı. Helimişi’nin çok kuvvetli kalemi vardı. Şimdiye kadar adları bilinen bir piyesi ve bir de romanı vardır. O hikayeler de yazdı. Lazca yazdığı piyesinin adı “Düğünün Yarısı”dır. Türkçe olan romanının adı “Kore’de Bir Laz Kızı”dır. Ne büyük acıdır ki, şimdiye kadar piyesi ve romanı yayımlanmış değil.

Hasan Helimişi’nin bilinen bir başka özelliği de, ressamlığıdır. Tablolarında gördüğü ve yaşadığı hayatını ve Laz köylerinin günlük yaşamını resmetti. Kolektif iş felsefesi hatlarının içinde gizlidir. 1976 yılında, öğrenci yurdunda bulunan odasında yaşamını yitirdi. O sıralar Tiflis Üniversitesinde okuyan öğrenciler cansız bedenini gizlice Sarpi’ye getirdiler ve orada toprağa verdiler.

Sarpi mezarlığında bulunan mezarının taşında şöyle yazıyor:

“Yaşamımdan bana düşeni aldım.
Bu dünyada o dünyanın derdini çekmedim.“

( ? - 1937)
Türkiyeli Lazlar İskenderi Tsitaşi adını çok geç, 1990'lı yılların başından sonra duydular. Bu ad Lazlar için çok önemlidir. Sovyetler Birliği Lazlarının kültürel haklarının olduğu dönemde Latin harfleriyle Lazca olarak yayınlanan gazete ve kitaplarda onun adı görülüyordu. Sohum'da 1929 yılında Lazca olarak yayınlanan "Kızıl Yıldız" adlı gazetenin sorumlu müdürüydü. Yine Sohum'da 1935 yılında yayımlanan "Alfabe"nin ve 1937'de yayımlanan "Okuma Kitabı" onun adıyla yayınlandı. Laz anadil okulları müdürü olduğunu öğreniyoruz. İskenderi Tsitaşi denilince, Lazların kültürel haklarının olduğu dönem anlaşılıyor. Bu adın 1929 yılından 1937 yılına kadar önemli bir önemli bir misyonu olduğunu biliyoruz. 1937 yılından sonra adıyla yayınlanmış bir çalışma görmüyoruz.

1929 yılından 1937 yılına kadar İskenderi Tsitaşi adlı işler hakkında bilgimiz var. Ancak onun kim olduğunu bilmiyoruz. Hangi kente doğmuştu? Ailesi hangi anadil veya anadilleri konuşuyordu? İskenderi Tsitaşi bir kişinin adı mıydı? Öyleyse bu fotoğraf onun mu? Bu ad kolektif bir ad mıydı? Onu da bilemiyoruz. İskenderi Tsitaşi, gerçek bir kişinin adıysa o kişi Laz mıydı ve Lazca biliyor muydu?

İskenderi Tsitaşi adının, Sovyetler Birliği Lazlarının kültürel haklarının olduğu dönemde duyulduğunu, kültürel haklarının gasp edildiği dönemde artık adının duyulmadığını biliyoruz. Bu da Sovyetler Birliğinin milliyetler politikasıyla ve partinin tasfiye politikalarına bağlantılı bir konudur.

Fahri Kahraman
(1931 - 1997)
Fahri Lazoğlu ve Fexri Mtanebiva adı ile de tanınan Fahri Kahraman, Arhavi’nin Derecik köyünde doğdu. İlkokulu köyünde, ortaokulu Hopa’da okudu. Trabzon Öğretmen Okulunu bitirdikten sonra, Arhavi’de birkaç yıl sınıf öğretmeni olarak çalıştı. 1960’da tekrar sınavlara girip Ankara Gazi Eğitim Enstitüsünün Türk Edebiyatı bölümünü bitirdi; edebiyat öğretmeni oldu. 1963’de asteğmen rütbesi ile Hopa’da askerlik görevini yaptı. Önce Arhavi sonra da Mersin, Erzurum, Arhavi ve Rize’de edebiyat öğretmeni olarak çalıştı. Fransızca da bilen Fahri Kahraman, bazı siyasî nedenlerden dolayı öğretmenliği bir süre için bıraktı ve çeşitli yerel gazetelerde köşe yazarlığı da yaptı.

Laz dili ve kültürüne ilgisi ortaöğrenimi sırasında başladı. Bir yandan öğretmen olarak çalıştı, öte yandan da çok sevdiği anadili Lazcayı ve Laz kültürünü yaşatmak için çaba harcadı. Lazcayı yazmak için çeşitli yollar aradı. Ünlü filolog ve akademisyen Georges Dumézil’in Lazca masalları yazmak için kullandığı transkripsiyon kendisine yol gösterdi. Aynı alanda çalışan Alman filolog Wolfgang Feurstein ile tanıştı ve birlikte akademik çalışmaya yöneldiler. Kendilerine destek veren diğer insanlar ile birlikte, Latin kökenli Türk Alfabesine dayanan bir alfabe hazırladılar. “Lazuri Alfabe, Parpali- 1, Lazuri Çaralepe” adı verilen ve kolektif çalışmanın bir sonucu olan bu alfabe, Fahri Lazoğlu’nun adı ile yayınlandı ve tanındı. 1984 yılında, çok güzel Lazca, Almanca ve Türkçe bir önsöz ile Batı Almanya’da yayınlanan bu alfabe, Lazcanın transkripsiyon ve Kartuli Anbani dışında da yazılmasına imkân sağladı.

1997’de öğretmenlikten emekli oldu. Çok kısa bir süre sonra geçirdiği bir trafik kazasında hayatını kaybetti. Fahri Kahraman’ın birçok Lazca şiir ve çalışması bulunuyor. Lazca şiirlerinden bazıları Ogni Kültür Dergisinde yayınlanmıştır. Çalışma dosyasını emekli olduktan sonra yayınlama düşüncesine sahipti. Ne var ki, bunu gerçekleştiremedi. Aile, akraba ve dostlarının katıldığı bir cenaze töreniyle doğduğu Arhavi’de toprağa verildi. Bekâr olan Fahri Kahraman, hayatını Laz dili ve kültürüne adayan, bunu yaşatmak, geliştirmek ve Lazlara sevdirmek için çaba harcayan çalışkan bir aydın idi.