Lazika (Lazistan) tam 460 yıl, Osmanlı işgalinde kaldı. Bu süre zarfında, uygulanan asimilasyon, göç ve sürgün politikaları sonucunda, ülkenin demografik yapısı büyük ölçüde değiştirildi. Laz dili ve kültürü yok olmayla yüz yüze geldi.

1810 yılına ait istatistiklere göre Lazların dünyadaki genel nüfusu, 600 000 idi. İstila, göç ve mecburi iskan dolayısiyle bu nüfusun 400 000i, ülke dışında yaşıyordu.

1873 yılında yapılan bir istatistiğe göre ise, Lazistan’ın Osmanlı egemenliği altındaki coğrafyada yaşayan Lazların toplam nüfusu, 55.350 idi. Türkiye’de şu anda yaşayan Laz nüfusunu bilmiyoruz. Zira bu tür istatistiki çalışmalar yapmak yasaktır.

Lazlar, bazılarının söylediği gibi, Gürcü, Rum (Pontus) veya Ermeni değil, bunlardan tamamen bağımsız bir halktır. Lazların, Megrel’lere yakın, Gürcülere ise uzak bir akrabalığı söz konusudur. Lazcayla Gürcüce, tıpkı Kürtçeyle Farsca gibi, bir birlerine akraba olan iki dildir. Lazlar, Gürcü alfabesini kullanmaktadırlar.

Osmanlının yıkılan enkazı üzerine kurulan Türkiye Cumhuriyeti’nde, Lazlara yönelik yasak, baskı ve asimilasyon politikası, daha sistematik bir hale getirildi. Bu politika sonucunda, Lazların ulusal iradesi ve özgüveni tamamen yok oldu.

Şu anda Türkiye’de “Ben Lazım” diyen insanlara rastlamak oldukça zordur. Uygulanan sömürgecilik politikaları sonucunda Lazlar, kimliğinden utanır hale gelmiş bulunuyor ve bu yüzden de, ulusal kimliğine sahip çıkmıyorlar. Sinoplu Samsunluya, Samsunlu Trabzonluya, Trabzonlu Rizeliye, Rizeli ise Hopalıya Laz diyor. Her il, topu başkasına atıyor.

Lazlar öylesine asimle olup dilini unutmuş ki, Türkçe’nin yardımı olmadan, bir birleriyle konuşamıyorlar. Öylesine korkutulup sindirilmişler ki, dilini ve kültürünü koruyup yaşatmak için seslerini çıkarmıyor, hiçbir istekte bulunmuyorlar.

Tüm yasaklara karşın, üç Laz şivesi, hala varlığını korumaya devam ediyor. Bunlar, Hopa, Arhavi ve Atina şiveleridir. Atina şivesi, Pontus egemenliği dolayısiyle içinde çok Yunanca kelime taşıyan bir şivedir.

1925 yılına kadar, Trabzon’dan Hopa’ya kadar olan doğu Kara Deniz sahiline Lazistan, buradan seçilen mebuslara da Lazistan mebusu deniliyordu. 1925 Kürt ulusal başkaldırısının ezilmesinden sonra, bu söz de Kemalistlerce yasak kapsamına alındı.

1925 Kürt ulusal başkaldırısının bastırılmasından sonra, Mustafa Kemal’in başkanlığında toplanan bakanlar kurulu bir dizi siyasi, sosyal, kültürel ve ekonomik kararlar aldı. Bu kararlarla Kürtler, Lazlar, sosyalistler ve aydınların hareket alanı daha da daraltıldı ve kontrol altına alındı. Kürdistan ve Lazistan kelimeleri yasaklandı, Kürt ve Laz varlığı yok sayıldı ve yok etmek için projeler hazırlandı.

Türkler, göçebe olarak bölgeye geldiklerinde, Anatoliya’da Bizanslılar, Laziztan’da Lazlar, Kürdistan’da da Kürtler oturuyordu. Yani bu üç halk, yörenin en eski sakinleri idi. Türkler, dağdan gelip bağdakilerini kovdular.

Görüldüğü gibi, Kürtlerle Lazların kaderi bir birine tıpa tıp benziyor. Her iki halkın ülkesi aç gözlü sömürgeci devletler tarafından işgal edildi, ülkeleri yakılıp yıkıldı, talan edildi, coğrafi isimleri değiştirildi. İki halk, ülkelerinden başka yerlere sürüldü. İki halkın dili ve kültürü yasaklandı, varlığı yok sayıldı ve yok edilmeye çalışıldı.

Kürt Halkı 200 yıldan beri, bu sömürgeci zulme baş kaldırıyor ve gerektiğinde savaşıyor. Ama ne yazık ki Lazlar, buna benzer bir irade ve direnç göstermiyorlar. Bu coğrafyanın en eski halklarından biri olan Lazlar, insani ve ulusal hakları için bir irade beyanında bulunmuyor ve mücadele etmiyorlar. Bu yüzden, Anadolu’da yaşayan, insani ve ulusal hakları ayaklar altına alınan tüm halk ve etnik azınlıkların yükü, Kürt halkının sırtına binmiş bulunuyor.

Lazlar, insani ve ulusal hakları için harekete geçmeleri halinde, Kürt halkının onlara yardım için koşacağından kimsenin şüphesi olmamalıdır. Zira iki halkın kaderi bir birine çok benzemektedir. Belki de bu yüzden dolayı “Kürt Lazın dağa çıkmışı, Laz da Kürdün deniz görmüşüdür.” diyorlar.

Dip not: Tüm okuyucularıma mutlu bir yıl diliyorum. Ama dilemekle insan mutlu olamıyor. Bunun için kararlı, direngen ve örgütlü bir çabada bulunmamız gerekiyor. O zaman haydi gelin el ele tutuşalım. İnsani ve ulusal haklarımız için mücadele saflarına katılalım.

Megrelce ve Lazca Gürcüce’nin diyalekti mi?

“Bilindiği gibi, dilbilimciler, Güney Kafkasya dil ailesinin aç ayrı dile ayrıldığı konusunda hemfikirdir. Bu üç dil, Gürcüce, Svanca ve Zanca’dır. Kolheti Dili olarak da bilinen Zan Dili, Megrelce ve Lazca olarak iki kola ayrılır.

Kitap, (Lazların Tarihi) Lazca ve Megrelce ile ilgili, bu bilimsel tespiti aynen aktarmaktadır: ‘...Laz lisanı yakın akrabası olan Megrel lisanı yanında az çok farklılıklar göstermektedir...’; ‘...Laz ve Megrelce metinlerin karşılaştırılması, bu iki lehçenin tek bir dilin öğeleri olduğunu ortaya koymuştur...’; ‘...Kırsal kesim Lazcasının Megrelce’den pek farkı yok gibidir...’; ‘Bugün Laz Megrel lehçelerinin tek bir lisan Zanca’nın iki ayrı ağzı olduğu hususunda ihtilaf kalmamıştır...’ (s.59, 61, 78, 79.)

Ancak kitap, demagojik ifadeleri kullanmaktan da geri durmuyor: ‘Bu dil (Lazca) Gürcüce’nin bir diyalektidir...’; ‘...Bizim dilimiz (Lazca) Gürcüce’nin bir lehçesidir...’; ‘...Zanca’nın... Gürcüce’nin ta kendisi olduğunu söylemeye gerek olduğunu sanmıyorum...’ (s.56, 70, 79)

Bu demagojik ifadelere, Megrel aydını Nugzar Dzhodhua bir anlamda şöyle karşılık veriyor: ‘Çocuklarınız ve torunlarınızla konuşurken, onlara hangi dille hitap ettiğinizi sorabilir miyim? (Megrelce mi Gürcüce mi?)...

Haziran 1990’da, Londra’da toplanan 5.Avrupa Kafkasoloji Kongresi toplantıları yapıldı. Sunulan tebliğlerden biri Megrelce ve Lazcaya ayrılmıştı. Kardeş dil lazca’nın Türkiye’deki durumu gibi Megrelce’nin de Gürcistan’da yok sayıldığı konuları, tebliğin tartışılan noktalarındandı...

... Eğer bir Megrel çocuğu Gürcüce’yi okulda öğrenemezse, çocuğun anadili Megrelce olduğu için, Gürcüce’yi hiçbir zaman öğrenemeyecektir...

Hiçbir tarihçi, dilbilimci, dil bilgini veya herhangi bir dalda uzman kişi Megreller’in Gürcü olduğunu ispatlayamaz. Megreller kendilerini Gürcü kabul etmeye (Sovyet periyodunda) zorlandı ve işte bu yüzden, bugün ya da yarın ağırlığını hissetirecek ve uzunca bir süre de etkili olacak Megrelya ve Megreller sorunu bunca yıl sıcak kalmıştır...’

Türkiye’deki bir grup Gürcü aydını tarafından yayımlanan Çveneburi Dergisi’nde de Lazlar’ın Tarihi adlı kitabın Megrelce ve Lazca’nın, Gürcüce’nin bir diyalekti olduğu (!) iddiasını çürüten şu ifadelere rastlıyoruz:

‘...Bazı dilbilimciler Laz-Megrel ve Svan dillerini, Gürcüce’den ayrı bir del değil, Gücüce’nin lehçeleri olarak kabul eder. Ancak bir gürcü’nün, bu diller arasındaki temel yapı benzerliklerine karşın, Laz-Megrel ve Svan dillerini anlaması mümkün değildir...’

Stockholm Üniversitesi öğretim üyelerinden Joakim Enwall da, Megrelce ile ilgili şu aktarmayı yapıyor:

‘... Megrelce, bilim tarafından (Marr, Tsagareli, Kipşidze ve diğerleri) ispatlanmış bir dildir... Megrel köylüsü Megrelce konuşur ve bu dille yaşar... Madem ki Megrel köylüsü daha iyi bir dili bilmiyor, Megrelce’yi kullanmalıdır...’

Kitapta, ‘...Laz lisanının köreltilip Osmanlıca’nın hakim kılınması...’; ‘...padişah buyruğuyla Laz lisanı, devlet dairelerinde olduğu gibi, aile arasında da kullanılması yasaklandı. Lazların her yerde ve aile arasında Türkçe konuşmaları zorunlu hale getirildi... Bunca ağır Osmanlı baskısı altında artık Laz anadili ve kültürünü yaşatmak olanaksızdı.’; ‘.. Hopa’da Faik Efendi... Sultan Hamid döneminde bir Laz Alfabesi vücuda getirilmesi için girişimde bulunmuş... yakalayıp zindana kapatmışlar... Ailesini başka illere sürmüşler, buldukları belgeleri ateşe vermişler...’ (s.61, 71) gibi tarihsel gerçeklere temas eilirken, Gürcistan SSC’de yaşayan Lazlar’ın 1920’lerden itibaren ‘kültürel haklar’a sahip oldukları, ‘Lazca anadil okulları’nın da bulunduğu , dillerinde gazete, kitaplar çıktığı ve 1930’lu yılların sonlarında bu kültürel haklarının ellerinden alındığı, Lazca okullar direktörü İskender T’sitaşi’nin katledildiği gibi gerçeklere hiç temas edilmiyor. Günümüzde tüm canlılığıyla yaşayacak olan Laz Edebiyatı’nın neden engellendiği, bunun Gürcü-Laz kardeşliğine ne gibi zarar vereceği, kitabın ilgi alanında olmayan (!) konulardır.

Kitabın hiç değinmediği konulardan bir tanesi de, Megrelce’ye karşı Sovyet periyordunda izlenen zalimane uygulamadır.

1914’te, St. Petersburg’da NbMarr tarafından planlanan filoloji programının bir sonucu olarak, Megrelce’nin zamanın en mükemmel Kafkas dili olarak tanımlandığı Kipşidze’nin Grammatika Mingrel’skogo (İverskogo) Jazuka sxrestomateju i Sloveram adlı kitap oldukça önemlidir.

1 Mart 1930’da, 1932’den itibaren Megrelce günlük olarak yayımlanacak olan Kazakişi Gazeti (Köylü’nün gazetesi) yayın hayatına başladı. Bu gazete, hiç Gürcüce bilmeyen veya çok az Gürcüce bilen Megrelya köylüsüne yeni ideoloji ve sosyal gelişmeler hakkında bilgi vermek amacıyla yayına başladı.

İddia edildiği gibi geçen yüzyılın sonlarında bütün Megreller, Gürcüce bilmiş olsalardı, 1930’larda parti yerel komitesinin yayın organı olan böyle bir gazeteye gerek kalmayacaktı. Kazakişi Gazeti, 1 Ocak 1936 tarihine kadar tamamı Megrelce olarak yayımlandı. Ancak bu tarihten sonra adı değiştirildi. Komunari oldu ve yarı Megrelce yarı-Gürcüce yayın hayatına devam etti. Komunari, 22 Temmuz 1938 tarihine kadar yayın hayatına devam etti. Bu tarihte Komunari adı değiştirildi ve tamamen Gürcüce olarak yayımlanmaya başladı. Mebrjoli (Gürcüce Savaşçı) adını aldı.

Kitap, geçmişte Lazca ve Megrelce’nin yazılı edebiyat dilleri olmalarının engellenmesine hiç değinmediği gibi, ‘...Rusların ... hataları... Rus kesimindeki Lazistan halkına kendi öz lisanları Gürcüce ile tedrisat göstermek yerine... onları... Rus lisanıyla okutmalarıydı...’

(s.63-64) diyerek şoven yüzünü ortaya çıkarıyor.”

(Doğu Karadeniz’de Resmi İdeolojiler Kuşatması, Ali İhsan Aksamaz)

İsim (Coxo)

Varlıkları tanımlamak için,onlara ad olan kelimelere “İSİM”adı verilir.İsimler “Cins İsim ve Özel İsim” olmak üzere ikiye ayrılırlar. Özel isimler daima büyük harfle başlar ve eklerinden virgül ile ayrılırlar.

İsmin Halleri

İsim tamlamasını meydana getirip ayni zamanda bir tamlama eki olan ve Türkçedeki “İN” takısının anlamını veren “Şİ “ hali ile yine Türkçedeki “İLE” kelimesinin karşılığı olan “TEN” hali ile beraber Lazcadaki ismin hallerinin 8 tane olduğunu söylemek mümkündür.

I- Muşi Xali (Yalın hal):

Lazca’da yalın haldeki bütün isimler bir sesli harf ile bitmek zorundadır.Sesli ile bitmeyen isimler lazca olmadığı için,bu isimler Lazca da kullanılırken sonlarına daima “İ” ekini alırlar.
NCA=AĞAÇ TOPURİ=BAL
MAMULİ=HOROZ SARPİ=SARP
Yukarıdaki kelimelerin her biri isim olup, sonu sesli harfle bitmeyen SARP isminin sonuna “İ” eki getirilmiştir.
Cümle içinde yalın halde kullanılan isimler, insan için; KİM=Mİ ve diğer varlıklar için de NE =MU sorularına cevap verirler.
- Andğa nana mot varmoxtu?
- Bugün anne niye gelmedi?
Bu cümledeki; “KİM=Mİ” sorusunun cevabı ANNE=NANA olduğu için, bu kelime bir isimdir.
- K’uk’uma giktuşi 3’k’ari kodibu.
- Güğüm devrilince su döküldü.
Cümlesinde ise; (NE=MU) sorusunun cevabı, K’UK’UMA=GÜĞÜM ve 3’K’ARİ=SU dur. O halde bu iki kelime de birer isimdirler.
Lazca’da özne ismin yalın halinde bulunduğu gibi,S ve “K” hallerinde de bulunabilir.S ve K halleri,ismin diğer halleri gibi cümle içindeki konumuna göre tümleç görevini de yüklenirler.
- Ali’k dido imgars.
- Ali çok ağlıyor.
- Emine’s mutu vargoç’k’ondun.
- Emine bir şey unutmaz...Vb.

II- İ Xali (İ hali):

Lazca’da ismin “İ” hali, yalın hal ile aynı formdadır. Bunlar da yalın halde olduğu gibi mutlaka bir sesli harf ile biterler. Ancak, “İ” halindeki isimler, “KİMİ=Mİ ve NEYİ= MU” sorularına cevap verirler.
NCA=AĞACI TOPURİ=BALI
MAMULİ=HOROZU SARP’İ=SARP’I
Kelimelerini incelediğimizde yalın hal ile aynı formda oldukları açıkça görülebilmektedir.
- Nca muşeni mok’vates?
- Ağacı neden kestiler?
- Bere oxoris komolocines
- Çocuğu eve tıkıverdiler.
Bu cümlelerde, NEYİ=MU sorusunun cevabı,AĞACI=NCA,
KİMİ=Mİ sorusunun cevabı ise ÇOCUĞU=BERE kelimeleri olup, bunlar birer “İ Halindeki”isimdirler.

III- K Xali (Ergatif hal):
Bu hale, ergatif hal de denmektedir.Anlam olarak; KİMİN TARAFINDAN =MİK ve
NEYİN TARAFINDAN=MUK şeklinde algılandığı gibi, bu sorulara cevap teşkil ederler.
İsmin bu hali bazı yörelerde kullanılmamaktadır.
- Selma’k bere dobaxu.
- Selma çocuğu dövdü.
Bu cümledeki bere=çocuk kelimesi yalın haldeymiş gibi görünmesine rağmen,aslında ismin “İ” halindedir ve cümlede tümleç görevi görmektedir.”Kim “ sorusunun cevabı ise,”ismin “K” halindeki “Selma’k” kelimesidir.Bu cümlenin diğer bir karşılığı ise;
- Çocuk, Selma tarafından dövüldü.Şeklindedir.
- Mtutik ont’ule kamoçodu.
- Ayı bahçeyi boşalttı.
Cümlesinde de bahçenin ayı tarafından boşaltıldığı ifade edilmektedir.
Özne ismin “K”halinde olursa tümleç, doğal olarak diğer hallerde olabilir.
a- Tümleç yalın halde:
- Selma’k kva istomers.
- Selma taş atıyor.
b- Tümleç “İ” halinde:
- Selma çocuğu dövdü.
- Selma’k bere dobaxu.
c- Tümleç “S” halinde:
- Selma çocuğa vurdu.
- Selma’k bere-s geçu.
d- Tümleç “Şİ” halinde:
- Selma tavuğun tüylerini yoldu.
- Selma’k kotume-şi bundğape dostiku.
- Selma,tavuğun tüylerini yoldu..İfadesi yerine;
- Selma’k kotume-s bundğape kagustiku.
- Selma tavuktan (ona ait olan) tüyleri yoldu da kullanılır.
e- Tümleç “ŞA” halinde:
- Selma ineği bahçeye soktu.
- Selma’k puci ont’ule-şa kamoçku (kamiqonu).
f- Tümleç “ŞEN” halinde:
- Selma Ali’den fazla yiyor.
- Selma’k Ali-’şen dido imxors.
g- Tümleç “TEN” halinde:
- Selma balta ile kapıyı kırıverdi.
- Selma’k arguni-ten nek’na kamot’axu.

IV- S Xali : (Türkçe'deki; A-E, İ-U, DA-DE, YA-YE ,..İN ve yalın hallerdir):
Bu halde kullanılan isimler;
(KİME=MİS, NEYE=MUS, KİMDE=MİS, NEDE=MUS, KİMİN=MİŞİ, NEYİN=MUŞİ, SO=NEREYE, SO=NERDE, SOLEN=NERDEN, MUTEN=NE İLE,...) gibi sorulara yanıt verirler.
İsmin “K ve S” hallerini her şekliyle; Hopa, Arhavi, Fındıklı, Ardeşen ve Pazar şivelerinde kurulmuş olan ayni cümlelerde bir arada inceleyelim.
1- Yalın-Yalın Haller: (Özne-Tümleç)
- Güğüm devrilince su döküldü.
Xp: - K’uk’uma giktuşi 3’k’ari kodibu.
Arh:- K’uk’uma moyktuşk’ule 3’k’ari kodibu.
Fnd.- K’uk’uma geyiktuyiz 3’k’ari kodibu.
Ard:- K’uk’ma cinonktusi 3’ari kodibu.
Paz:- Gugumi cinonktu 3’ari kodibu.
2-İ- TEN Halleri: (Trk.-İ-İle)
- İneği keskin bıçakla kestiler.
Xp: - Puci lasireli (mk’vatua) xamiten kanok’vates.
Arh:- Puci lasireli xamiten nok’vates.
Fnd:- Puci nak’vatums xamite nok’vates.
Ard:- Puci k’vatule xamite nok’vates.
Paz:- Puci mk’vatule xamite nok’vates.
3-a)- K-İ Halleri: (Trkç.-Yalın-İ)
- Selma çocuğu dövdü.
Xp: - Selma’k bere dobaxu.
Arh:- Selma’k bere dobaxu.
Fnd:- Selma’k bere dombaxu.
Ard:- Selma bere donbaxu.
Paz:- Selma bere kogontxu
b) K-Yalın Halleri: (Trk.-Yalın-yalın):
- Selma taş atıyor.
Xp: - Selma’k kva istomers.
Arh:- Selma’k kva ot’k’omers.
Fnd:- Selma’k kva ot’k’omers.
Ard:- Selma kva ot’oçamsu.
Paz:- Selma kva dok’anams
c) K-S Halleri: (Trk.-Yalın-E):
- Selma çocuğa vurdu.
Xp:- Selma’k beres geçu.
Arh:- Selma’k beres geçu.
Fnd.- Selma’k beres kogeçu.
Ard:- Selma bere ceçu.
Paz:- Selma bere montxu
d) K-S veya K-Şİ Halleri (Trk.-Yalın-İ):
- Selma tavuğun tüylerini yoldu.
Xp: - Selma’k kotumes bundğape kagustiku (dustiku).
- Selma’k kotumeşi bundğape dostiku.
Arh:- Selma’k kotumes toma du3’k’u.
Fnd:- Selma’k kotumeşi tomape gostiku.
Ard:- Selma kormeşi tomape gustiku.
Paz:- Selma korme tomape doft’ilu
e) K-İ-S Halleri: (Trk.-Yln.-İ-E):
- Selma ineği bahçeye soktu.
Xp: - Selma’k puci ont’ules kamoçku.
Arh:- Selma’k puci ont’ules kamoşku.
Fnd:- Selma’k puci livadiz kamoşku.
Ard:- Selma puci livadişa kamuça.
Paz:- Selma puci livadis kamoşk’u
f) K-ŞEN Halleri: (Trk.-Yln.-Den):
- Selma Aliden çok yiyor.
Xp: - Selma’k Ali’şen dido imxors.
Arh:- Selma’k Aliş’en dido ipxors.
Fnd:- Selma’k Ali’şen dido imxos.
Ard:- Selma Aliş’en zade imxo.
Paz:- Selma Alişe dido imxos
g) K- TEN Halleri: (Trk.-Yln.-İ)
- Selma baltayla kapıyı kırdı.
Xp:- Selma’k arguniten nek’na kamot’axu.
Arh:- Selma’k arguniten nek’na get’axu.
Fnd:- Selma’k nacaxite nek’na get’axu.
Ard:- Selma argunite nek’na cet’axu.
Paz:- Selma argunite nek’na cet’axu
4- a)- Yalın-S Halleri:
- Ali ağaca çıktı.
Xp: - Ali ncas kextu.
Arh:- Ali ncas kextu.
Fnd:- Ali mcaz kextu.
Ard:- Ali mcaşa kextu.
Paz:- Ali mcaşa kextu.
b) – K -S Halleri:
- Ali kuşu kovaladı.
Xp: - Ali’k k’vinçis atxozu.(ga’txozu.)
Arh:- Ali’k k’inçis atxozu. (meç’işu.)
Fnd:- Ali’k k’inçis ç’işu.
Ard:- Ali k’inçi ç’işu.
Paz:- Ali k’inçi atxozu.
c) S-Yalın:
- Evde oturuyor da çalışmıyor.
Xp: - Oxoris koxen do variçalişeps.
Arh:- Oxoris xen do variçalişams.
Fnd:- Oxoriz xen do variçalişams.
Ard:- Oxori koxen do variçalişamsu.
Paz:- Oxori koxen do dulya varikums(Variçalişams)
d) S-İ Halleri:
- İneğin karnı doymadı.
Xp:- Pucis korba varaz’ğu.
Arh:- Pucis korba varaz’ğu.
Fnd:- Puciz korba varaz’ğu.
Ard:- Puci korba varazğu.
Paz:- Puci korba varazğu.
e) – S-Yalın Halleri:
- Çocuk sopa istiyor.
Xp: - Beres biga unon (Berek biga gorups).
Arh:- Berek biga gorums.
Fnd:- Berek koteği gorums.
Ard:- Bere biga gorumsu.
Paz:- Bere biga gorums
f)- S-Yalın Halleri:
- Ekmeğe tuz katmadılar.
Xp: - Mç’k’idis cumu var(n)uk’ates.
Arh:- Mç’k’udis cumu varuk’ates.
Fnd:- Kovaiz cumu varuk’atez.
Ard:- Cari mcumu varuk’ate.
Paz:- Caris mcumu varuk’ates.
g) – S Hali Halleri:
- Evde kimse yok.
Xp: - Oxoris miti varen.
Arh:- Oxoris miti varen.
Fnd:- Oxoriz miti varen.
Ard:- Oxori miti varon.
Paz:- Oxori miti varon
5- Şİ-İ Halleri:
- Yemeği pişirmek için ateşi yakamadım.
Xp: - Ga’rişi ogibuşeni daçxiri vardomagzu.
Arh:- Ga’ri ogubuşeni daçxuri vardomagzu.
Fnd:- Ga’ri oç’uşeni daçxuri vardomagzu.
Ard:- Cari ocibuşeni daçxuri varmagzu.
Paz:- Cari oxenuşeni daçxuri varmagzu.
6- Yalın - ŞA Halleri:
- İnek eve gelmedi.
Xp: - Puci oxorişa varmoxtu.
Arh:- Puci oxorişa varmoxtu.
Fnd:- Puci oxorişa varmoxtu.
Ard:- Puci oxorişa varmoxtu.
Paz:- Puci oxorişa vamoxtu
7- Yalın-Ten.Halleri:
- Adam ağaçtan düştü.
Xp: - K’oçi ncaşen kamelu.
Arh: - K’oçi ncaşen melu.
Fnd:- K’oçi caşen melu.
Ard: - K’oçi mcaşa colu.
Paz: - K’oçi mcaşa covelu
8- Yalın-ŞA-TEN Halleri:
- Anne eve atla geldi.
Xp: - Nana oxorişa éxeniten moxtu.
Arh: - Nana oxorişa éxeniten moxtu.
Fnd: - Nana oxorişa éxenite moxtu.
Ard: -Nana oxorişa éxenite komoxtu.
Paz: - Nana oxorişa éxenite mox t’u

V- Şi hali:

KİMİN=MİŞİ ve NEYİN=MUŞİ sorularına yanıt verirler.Türkçedeki (…İ ve …İN) takılarının karşılığıdır.Bu hal,genelde isim tamlamalarında kullanılmaktadır.Tamlamalarda çoğu zaman “İ” eki düşer.Bazan da “İ” veya “Şİ” eklerinin ikisi de atılmak suretiyle “Birleşik İsim” elde etmek mümkündür.
Bu durumda:
- Ğali-şi 3’k’ari = Derenin suyu (İsim tamlaması)
- Ğaliş3’k’ari = Derenin suyu (Birleşik isim).
- Ğali3’k’ari = Deresuyu ( Birleşik isim )
- Derenin suyu kurudu.
- Ğali-şi 3’k’ari doxomu (kameskiru)
yerine,
- Ğaliş3’k’ari doxomu (kameskiru), şekli de kullanılabilir.
- Yemeği pişirmek için ateşi yakamadım.
- Ga’ri-ş(i) ogibuşeni daçxiri vardomagzu.
- Güğüm oluğun altında duruyor.
- K’uk’uma maçxa-ş(i) tude “k
a”e3’adgin.Veya “S”halini kullanarak;
- K’uk’uma maçxa-s “k
a”e3’adgin. Veya ayni anlama yakın olan;
- K’uk’uma maçxas ”k
a”i3’udgin.Şekilleri de kullanılabilir.

VI- Şa hali: (…e,…a halidir)
KİME =MİŞA,NEYE=MUŞA, SO=NEREYE gibi sorulara cevap verir.
- İnek eve gelmedi.
- Puci oxori-şa varmoxtu.
- Bugün dağa gitme!
- Andğa germa-şa varida!
- Babasına gidip elini öptü.
Baba muşi-şa mextu do xes konacundu.

VII- Şen hali: ( …den - dan,… ten - tan halidir.)
KİMDEN=MİŞEN,NEDEN=MUŞEN ve SOLEN=NEREDEN gibi sorulara yanıt verir.
- Adam ağaçtan düştü.
- K’oçi nca-şen kamelu
- Senin babandan kimse korkmaz.
- Baba skani-şen mitis varaşkurinen.

VIII- Ten hali:
MİTEN=KİMLE ve MUTEN=NEYLE sorularına yanıt verir.(Türkçedeki LE, LA, İLE) takılarının karşılığıdır.
- Adam atla geldi.
- K’oçi 3xeni-ten moxtu.
- Nuri, ağacı baltayla kesti.
- Nuri’k, nca arguni-ten mok’vatu.

5 Ağustos 2004

M.Yılmaz Avcı

Laz Yemekleri

Laz Böreği

Malzemeler:
- 2kg süt
- 6 yumurta
- Tuz
- Yağ
- 2 kaşık yoğurt
- 1 su bardağı un

Hazırlanışı:
Süt, un ve yumurtanın tamamı tuz ve yağ ile karıştırılıp muhallebi kıvamına gelene kadar karıştırılarak pişirilir.
Diğer taraftan baklavalık ince yufka açılıp üç tane yufka aralarına yag sürülüp tepsiye serilir. Muhallebinin tamamı üzerine dökülür ve karabiber serpilir. Üzerine de 4,5 adet yufka serilir. Fırına verilir ve pişirilir. Servis yaparken ve de yerken sağolsun Hopam.com denir.

Hamsili Pilav

Malzemeler
1. Hamsi (kılçıkları çıkarılmış)
2. Pirinç
3. Kuru sogan
4. Maydanoz
5. Tuz
6. Karabiber
7. Nane

Hazırlanışı
Kılçıkları çıkarılan hamsiler tepsiye kenarları da dahil olmak üzere dizilir. Hazırlanmış olan iç pilav üzerine dökülür eğer çoksa, ortasına tekrar hamsi dizilir ve tekrar pilav dökülür. Son olarak hamsilerin dış yüzleri görünecek şekilde en üste dizilir ve üzerine biraz sıvı yağ gezdirilerek karabiber serpilerek fırına verilir. Hamsili pilavı yerken hamsinin insan zekası üzerindeki olumlu etkisi konuşulur.

Kvaneyi

Malzemeler:
1. Taneli fasulye
2. Ceviz
3. Acı biber
4. Sarımsak
5. Tuz
6. Nar ekşisi
7. Sıvı yağ
8. Tereyağı

Hazırlanışı
Fasulye biraz su, tuz ve sıvı yağ ile kaynatılır. Haşlandıktan sonra tahta dövücü ile dövülür. Ceviz, sarımsak ve nar ekşisi de ilave edilir. Arzuya göre acı biber ilave edilir. Son olarak tereyağı kızdırılıp üzerine dökülür ve servise hazırlanır. Servis hazırlıkları bittikten sonra da fazla bekletmeden yenir.

Harhaşi

Malzemeler:
1. Ceviz
2. Acıbiber
3. Sarimsak
4. Tereyağı
5. Tuz
6. Lahana (dip saplarıyla)


Hazırlanışı:
Lahananın taze iç tarafı dip sapları ile haşlanır, süzülür, tencereye dizilir ve üzerine sıvı yağ, acı biber, tuz ilave edilerek pişirilir. Piştikten sonra tepsiye alınır ve haşlanan sudan konur. Sarımsak kesilerek bolca dövülmüş ceviz kizdirilmiş tereyağı üzerine dökülür. Tüm bunları başardıktan sonra da afiyetle yenir.

XOPUREPES

Xopurepe şeni doviqvi mt'k'uri
Mara , Xopas z'in xolo çkimi guri
Guri ek gzinşakisti varyulun şuri
Xopurepes vibir xolo Lazuri

Mu p'a muç'o p'a
Mişen medi p'a
Şur do guri
Vagzirareyi Xopa
Mu p'a muç'o p'a
Mişa ma vida
Şur do guri
Vagzirareyi Xopa

Xopas ne dixa miğun ne ğoberi
Ne oxori ne tis momatven ç'eri
Govulur ma deli dervişi steri
Sogevom3'k'upas votanap em seri

Mu p'a muç'o p'a
Mişen medi p'a
Şur do guri
Vagzirareyi Xopa
Mu p'a muç'o p'a
Mişa ma vida
Şur do guri
Vagzirareyi Xopa

Nana çkimik ek mibiru on3'elis
E ç'alimi dixas ga'cintu belis
E oxoris kva gejobdvit temelis
Xopurepes aya uçkinan mtelis

Mubğoda mali pskidur xalali
Ginon k'oçi mşini ginon abdali

Man Lazepe şeni didope m3'iri
Muna vort'i kovore varviktiri
Derdi vardoskidu mana varbz'iri
Xvala dudis varyemixtu inç'iri

Eti yextasen k'ata mixtasen
Let'a çkimi şenti kvan3'a iqvasen

İri Xopurik varmşinaps noseri
Kimik mşinaps m3ika elapatxeri
Aşo miğun man igbali gokteri
Okro xes yebzdip do nikten noşkeri

Mitis varuçkin manti varmiçkin
Mopskidur man umuteli dixas jin

Dobğuraşi birapa doskidasen
Coxo çkimik çkimişk'ule skidasen
Kimi Xopurik guri memiç'vasen
Kimi kança kimik deli mşinasen

Ne miğun medi ne mitiş medi
Xopas z'inşa guri çkimişi gverdi
XELİMİŞİ XASANİ

23 Ocak 2005
XELİMİŞİ XASANİ





MELENİ SARP'İ

Sarp'i çkunis bulbulepek ibiran
Mis var uz'irun Sarp'i moxtan z'iran
Port'ukaliş limoniş pukirişi
Şurapes doloxe goxtan do iz'ğan

Elamtepek mitam k'oçis uz'i3ams
Hak bulbulik purkinoras ubirams
Çai picis dost'iberen zoğa cans
Pukirepeş şuraten ar ixi bars

Sarp'i meleni Sarp'i meleni
Purkinora skani şuras k'oçi diz'ğeni?
K'olektivis na var ixels miti diqveni?

Komebaçvi he Sarp'uli k'ulanis
Man ar fara ia bz'iri do çais
Mskvana muşi muk'oti bomskvana ğirs
Mendraleşen man Lazuri gemabirs

Sin man domç'vi e veraneş kulani
Daçxuri ren uça tolepe-skani
Sin gziraşi mu mağoden var miçkin
Mot memilas xe do k'uçxes dermani
XELİMİŞİ XASANİ

23 Ocak 2005
XELİMİŞİ XASANİ